Mercosur e medio ambiente: o acordo que enfronta o campo europeo cunha competencia desigual
O acordo comercial entre a Unión Europea e o Mercosur regresou ao centro do debate político e institucional tras a decisión do Parlamento Europeo de frear a súa tramitación e elevar o texto ao Tribunal de Xustiza da UE para que se pronuncie sobre a súa compatibilidade cos tratados fundacionais. A votación, axustada e non exenta de controversia, non supón unha paralización total do tratado (asinado formalmente en Asunción tras máis de dúas décadas de negociación), pero introduce un escenario de incerteza sobre a súa activación, abrindo a posibilidade tanto de agardar ao ditame xurídico como de avanzar cunha aplicación provisional do capítulo comercial. Máis alá do calendario institucional, o foco do debate desprazouse cara ás consecuencias do acordo nas economías agrarias europeas, especialmente pola asimetría nas esixencias medioambientais: mentres a UE endurece a regulación aos seus produtores, abre a porta a importacións procedentes de países con normas máis laxas, o que incrementa os custes relativos dos produtores comunitarios e alimenta o risco dunha desvantaxe competitiva en territorios cun forte peso agrario e unha normativa ambiental estrita, como Galicia ou Cataluña.
A UE afirma que pretende que o acordo respecte os altos estándares sanitarios, fitosanitarios e medioambientais europeos, e que os produtos importados deberán cumprir as mesmas normas ca os producidos dentro do mercado único. Segundo a propia Comisión, “a saúde e a protección do medio ambiente non son negociables” e seguen vixentes os estritos requisitos comunitarios sobre residuos de praguicidas, emisións, biodiversidade e prácticas agrarias.
Porén, ONG, organizacións agrarias e gobernos rexionais europeos teñen criticado que, na práctica, o texto carece de mecanismos xuridicamente vinculantes e de control efectivo que garantan que esa igualdade de condicións se cumpra máis alá do compromiso formal.
Un dos eixos centrais da problemática ambiental é a deforestación en biomas sensibles de Suramericana, como a Amazonia, o Cerrado ou o Gran Chaco. Estes ecosistemas son sumidoiros vitais de carbono e piares da biodiversidade global. Estudos independentes advirten de que a ampliación de mercados para produtos como a soia e a carne de vacún podería incentivar a expansión agraria e a conversión de bosques, con efectos directos sobre as emisións de gases de efecto invernadoiro e a perda de biodiversidade.
Aínda que a UE implantou regulacións como o Regulamento sobre Deforestación Importada (EUDR) para impedir a entrada de produtos ligados á deforestación, parte da comunidade experta sinala que o acordo co Mercosur podería incluír mecanismos que permitan aos países suramericanos cuestionar restricións da UE se son consideradas barreiras comerciais, debilitando así a aplicación práctica deste tipo de normativas.
Praguicidas, glifosato e estándares diferentes
En Europa, produtos fitosanitarios como o glifosato ou determinados herbicidas e praguicidas están sometidos a límites estritos ou mesmo prohibidos nalgúns casos polo seu impacto sobre a saúde humana, os solos e os acuíferos. Pola contra, en moitos países do Mercosur o seu uso segue a ser habitual e legal en niveis que superan amplamente os aceptados pola UE. Investigacións recentes detectaron residuos de substancias prohibidas na UE (incluído o glifosato) en froitas importadas desde Brasil, o que pon de manifesto as diferenzas entre ambos bloques.
Esta disparidade xera dous problemas principais: a competitividade do produto europeo e os riscos sanitarios e ambientais. Produtores de diversas rexións españolas, como Galicia ou Cataluña, operan baixo unha normativa estrita que incrementa os custos de produción (rotación de cultivos, menor uso de agroquímicos, investimentos en técnicas sostibles). A entrada de produtos procedentes de Sudamérica, onde os custos ambientais e reguladores son menores, pode traducirse en prezos finais máis baixos e, polo tanto, nunha maior presión competitiva sobre os mercados locais.
A importación de alimentos tratados con substancias prohibidas ou con residuos superiores aos límites europeos pode xerar polémica social e tensións reguladoras. Aínda que en teoría todos os produtos deben cumprir os requisitos europeos para poder entrar no mercado comunitario, a eficacia dos controis e a trazabilidade na orixe continúa a ser obxecto de debate.
En España, gobernos autonómicos e organizacións agrarias están a esixir condicións de reciprocidade real como requisito para apoiar o acordo. En Castela e León, por exemplo, a Xunta e as OPAs reclamaron que as importacións estean sometidas “aos mesmos estándares medioambientais, agronómicos e sociais” ca os produtos europeos, reforzando os controis en fronteira e as auditorías en terceiros países. Ademais, advertiron do efecto que a entrada de produtos con normas ambientais máis laxas pode ter sobre a biodiversidade e a competitividade de sectores como a carne, os cereais ou o mel.
En territorios cunha forte sensibilidade ecolóxica como Galicia ou Cataluña, o debate mestúrase con cuestións de identidade territorial e modelos de produción agraria sostible. A presión social e política nestas comunidades reflicte un sector produtor que xa opera con normas avanzadas de protección ambiental e que teme perder terreo fronte a importacións cunha menor “pegada ecolóxica regulatoria”.
O acordo Mercosur-UE fórmase nun momento no que a Unión Europea tenta consolidar os seus compromisos climáticos ao abeiro do Pacto Verde Europeo e cumprir os obxectivos do Acordo de París. Exportar este modelo regulador ao exterior, ou cando menos esixir o seu cumprimento aos socios comerciais, é un reto permanente. Porén, as voces críticas sinalan que o tratado pode enviar unha mensaxe contraditoria: mentres internamente a UE reduce emisións e limita prácticas nocivas, externamente pode estar abrindo a porta a produtos cuxo ciclo produtivo non respecta estándares equivalentes.
Ao mesmo tempo, os defensores do acordo apuntan que o comercio co Mercosur pode incluír ferramentas de cooperación para apoiar prácticas agrarias máis sostibles e que a eliminación gradual de aranceis pode estimular investimentos en tecnoloxías máis limpas, sempre que vaian acompañadas de compromisos sólidos de cumprimento ambiental.
O Acordo Mercosur-UE representa unha oportunidade xeoeconómica para diversificar mercados e reforzar a posición de ambas rexións nun contexto comercial global cada vez máis competitivo. Non obstante, as tensións arredor das cuestións ambientais e climáticas son profundas e complexas, especialmente cando normativas ríxidas en Europa chocan con estándares menos esixentes en Suramericana. Para comunidades como Galicia ou Cataluña, con economías rurais activas e unha marcada sensibilidade ecolóxica, o desafío é dobre: protexer modelos produtivos sostibles e garantir que a apertura comercial non derive nunha competencia desleal baseada en regulacións ambientais máis laxas.
A remisión do acordo UE-Mercosur ao Tribunal de Xustiza da Unión Europea engade así un novo factor de complexidade a un proceso xa prolongado no tempo. Mentres non exista un pronunciamento xurídico claro, o futuro do tratado queda aberto a distintos escenarios, desde a espera ao ditame do TXUE ata unha eventual aplicación provisional limitada ao capítulo comercial, opción defendida por parte das institucións comunitarias para evitar o bloqueo dun acordo considerado estratéxico. O capítulo comercial do acordo UE-Mercosur é un acordo “parcial e provisional” que busca implementar xa a liberalición negociada do comercio e o investimento... para obter beneficios económicos rapidamente, eliminando aranceis e barreiras a bens (incluídos agricultura, automoción, produtos químicos...) e servizos (dixitais, financeiros...). facilitando o investimento recíproco e o acceso á contratación pública. É aplicado provisionalmente polos países do Mercosur despois da sinatura, sen esperar a plena ratificación, funcionando así ata que o Acordo de Asociación completo entre en vigor.