A mina de litio de Barroso chega aos tribunais europeos por riscos ambientais e sociais
A Asociación Unidos en Defensa de Covas do Barroso (UDCB) e a organización ambientalista ClientEarth interpoñeron unha demanda contra a Comisión Europea ante o Tribunal de Xustiza da Unión Europea (TXUE) pola concesión do estatus de “proxecto estratéxico” á Mina do Barroso, un proxecto de extracción de litio no norte de Portugal. Ambas entidades alertan de que esta decisión vulnera principios fundamentais do dereito ambiental europeo e senta un precedente perigoso en materia de protección da natureza, participación pública e respecto ao Estado de dereito na UE.
A Mina do Barroso pretende situarse en Covas do Barroso, no concello de Boticas, no norte de Portugal e preto da fronteira con Galicia. O proxecto está promovido pola empresa británica Savannah Resources, que o presenta como a maior mina de litio a ceo aberto de Europa. Segundo os seus promotores, a explotación podería xerar ata 1.200 millóns de euros en exportacións e crear arredor de 500 postos de traballo, cunha produción anual de concentrado de espodumena (mena primaria para a obtención de litio) suficiente para fabricar baterías para uns 500.000 vehículos eléctricos. A mina ocuparía preto de 600 hectáreas nunha rexión declarada Patrimonio Agrícola Mundial.
A demanda foi presentada despois de que a Comisión Europea rexeitase revisar a súa decisión no marco do Regulamento de Materias Primas Críticas, malia a documentación achegada pola UDCB e ClientEarth que, segundo as organizacións, demostra a existencia de graves riscos ambientais, sociais e de seguridade asociados ao proxecto.
As asociacións demandantes sosteñen que a Comisión incumpriu a súa obriga legal de avaliar de maneira adecuada a sustentabilidade do proxecto antes de declaralo estratéxico. En particular, denuncian que se ignoraron deficiencias evidentes na avaliación de impacto ambiental, incluídos os efectos sobre especies protexidas, a contaminación do aire e da auga e a seguridade das infraestruturas previstas para o almacenamento de residuos mineiros. Ao xuízo da UDCB e de ClientEarth, esta actuación contradí tanto a lexislación ambiental da UE como os compromisos públicos da propia Comisión de garantir un subministro de materias primas baseado en prácticas mineiras sostibles.
Na súa resposta oficial, a Comisión Europea argumentou que cuestións clave como a escaseza de auga, a perda de biodiversidade ou a seguridade dos residuos son responsabilidade das autoridades nacionais. Segundo Bruxelas, a súa función ao validar un proxecto como estratéxico a escala europea limítase a detectar “erros manifestos” nas solicitudes, e só rexeitaría ese estatus se fose “manifestamente claro” que o proxecto non pode executarse de forma sostible. Para as asociacións demandantes, este enfoque reduce a protección ambiental a un mero trámite administrativo e deixa sen defensa efectiva ás comunidades afectadas.
Ao levar o caso ante o TXUE, a UDCB e ClientEarth solicitan a anulación da decisión da Comisión Europea e reclaman que se aclaren as obrigas da institución en virtude do Regulamento de Materias Primas Críticas, de maneira que os proxectos declarados estratéxicos estean sometidos a un control rigoroso e real da súa sustentabilidade ambiental e social.
“Imos aos tribunais porque a decisión da Comisión socava principios xurídicos fundamentais da UE”, sinalaron ambas organizacións nun comunicado conxunto. “Clasificar un proxecto como ‘estratéxico’ e de interese público mentres se ignoran riscos ben documentados para a auga, os ecosistemas, a saúde humana e os medios de vida locais é simplemente inaceptable. A transición enerxética debe basearse no dereito, na ciencia e na xustiza, non en atallos políticos que converten as rexións rurais en zonas de sacrificio”.
As comunidades locais de Covas do Barroso, organizadas arredor da UDCB, manteñen a súa oposición ao proxecto e advirten de que a mina ameaza as súas terras, os recursos hídricos e un modo de vida tradicional baseado na agricultura e na gandaría extensiva. A zona está recoñecida internacionalmente polo seu valor cultural, paisaxístico e ambiental, así como por un modelo de xestión comunitaria do territorio.
As organizacións lembran ademais que existen alternativas para reducir a presión extractiva sobre territorios rurais sensibles. “Garantir o acceso a materias primas críticas non pode facerse a costa da protección ambiental, da participación pública ou dos dereitos das comunidades”, subliñan. “Porén, opcións como a redución da demanda de litio, a limitación do crecemento dos SUV ou unha aposta decidida pola reciclaxe seguen a ser sistematicamente ignoradas”.
A Mina do Barroso foi aprobada de maneira condicional pola Axencia Portuguesa do Ambiente en maio de 2023, malia a oposición local e os reparos de expertos independentes. Un estudo recente do especialista Douw Steyn identificou graves deficiencias na avaliación da calidade do aire do Estudo de Impacto Ambiental, sinalando datos insuficientes, modelizacións pouco realistas e omisións significativas, e cualificou de “sorprendente” a emisión dunha declaración ambiental favorable.
O Regulamento de Materias Primas Críticas foi adoptado en 2024 para garantir o acceso da Unión Europea a materiais esenciais para as transicións verde e dixital, mentres Bruxelas desenvolve unha Estratexia de Resiliencia Hídrica fronte ao aumento da escaseza de auga e aos impactos do cambio climático. No caso de Barroso, un comité das Nacións Unidas xa expresou a súa preocupación pola falta de transparencia e de participación pública no proceso de concesión de licenzas do proxecto.