Estudos alertan de que a extracción inmediata de madeira queimada pode aumentar a erosión e dificultar a recuperación do solo
Na contorna de Manzaneda, poucos meses despois do incendio de agosto, o monte converteuse nun espazo de intensa actividade mecánica. Bulldozers, escavadoras e tractores forestais traballan a diario na extracción da madeira queimada e na apertura de pistas, seguindo directrices de Medio Rural que priorizan a retirada rápida do material incendiado. Porén, esta intervención estase a producir nun momento no que o solo aínda está lonxe de estabilizarse, e as condicións meteorolóxicas recentes (choivas persistentes nas últimas semanas e nevadas recentes) agravan o risco de erosión e de arrastre de sedimentos, cinzas e lamas pendente abaixo cara a ríos e encoros.
O dilema “técnico”: extracción inmediata fronte á recuperación ecolóxica
Segundo expertos en ecoloxía e restauración de solos, a extracción inmediata de madeira tras incendios de alta severidade é unha intervención especialmente delicada que pode provocar efectos contraproducentes. O principal risco está asociado á erosión acelerada do solo e á perda de nutrientes, especialmente cando se realizan movementos de terra con maquinaria pesada antes de que a vexetación e a estrutura do solo se teñan rexenerado. Este risco intensifícase tras episodios de choivas fortes e desxeos, como os ocorridos recentemente, que mobilizan materia orgánica fina e cinza e poden incrementar a carga de sedimentos nos cursos de auga.
Diversos estudos científicos subliñan que as intervencións post-incendio deben ser prudentes e baseadas en evidencia científica, e non unha resposta estándar de “sacar madeira canto antes”. A literatura académica recomenda, en moitos casos, agardar varios meses e mesmo máis dun ano antes de acometer actuacións a grande escala, priorizando zonas críticas e técnicas de baixo impacto que manteñan coberturas protectoras sobre o solo.
Evidencia científica sobre os impactos das sacas post-incendio
Un preprint publicado en 2024 en EGUsphere, que analiza as dinámicas do carbono no solo tras incendios en bosques boreais, indica que a xestión forestal post-incendio (incluída a retirada de árbores mortas) modifica de maneira substancial os fluxos de carbono do solo e ralentiza a rexeneración da vexetación en comparación con áreas non intervidas. Nos lugares onde as árbores queimadas se deixaron en pé tras o lume, a densidade de plántulas naturais de piñeiro foi o dobre que nos sitios onde se realizou a corta e extracción.
Este resultado non só reflicte efectos sobre a rexeneración vexetal, senón que apunta a mecanismos máis amplos: o solo segue sendo un emisor neto de carbono tras un incendio, e as decisións de manexo inflúen directamente en como ese solo recupera a súa capacidade para reter carbono e soster vida vexetal a longo prazo.
Segundo ilustraron investigadores tras uns grandes incendios ocorridos en Idaho (Estados Unidos) no ano 2015, comparáronse zonas nas que se retirou completamente a madeira queimada con outras nas que se deixaron residuos de tala sobre o terreo. Os resultados foron claros: as áreas que conservaron esa cuberta vexetal reduciron a erosión nun 90 % respecto das zonas nas que se abriron pistas e se deixou o solo completamente exposto. As parcelas sen residuos xeraron moito máis sedimento e mostraron taxas de erosión moi superiores ás zonas con cobertura orgánica.
Estes datos empíricos avalan unha visión crítica sobre as sacas a grande escala tras os incendios: as coberturas de restos leñosos requiren menos intervención, ofrecen unha protección natural fronte á erosión e, ao mesmo tempo, favorecen a recuperación da vexetación e o mantemento das funcións ecolóxicas do solo.
Impactos a medio prazo da saca intensiva
Un estudo publicado en 2025 no Journal of Environmental Management, centrado en bosques semiáridos de piñeiros catro anos despois dun incendio, ofrece unha perspectiva contundente sobre os efectos persistentes da saca mecanizada. A cobertura vexetal e a diversidade nas pegadas da maquinaria foron entre un 50 e un 75 % menores que nas zonas non intervidas. O contido total e orgánico de carbono no solo diminuíu arredor dun 30 % nas áreas sometidas a saca intensiva. A perda de solo incrementouse ata un 250 % durante episodios de choiva intensa en comparación con parcelas sen intervención. Estes cambios atribúense tanto á perda de materia orgánica como ao impacto físico da maquinaria, que reduce a infiltración e incrementa a escorrentía superficial.
Estes efectos persistentes poñen de manifesto a complexidade da recuperación do solo e da vexetación en ambientes temperados e mediterráneos, e cuestionan a eficacia das estratexias que priorizan a retirada inmediata da madeira queimada sen considerar as consecuencias ecolóxicas a medio prazo.
Erosión e dinámica da paisaxe tras lumes e talas
Máis alá da perda de nutrientes, os estudos sobre erosión post-incendio mostran que os solos queimados poden experimentar incrementos da erosión de ata 11,8 veces durante o primeiro ano tras o lume se non se aplican medidas de mitigación. A recuperación completa das taxas de erosión pode tardar máis de cinco anos, e en moitos casos a vexetación non retorna aos niveis previos ao incendio nese período.
No contexto europeo, a investigación sobre bosques temperados de frondosas e mixtos indica que as áreas protexidas tenden a rexistrar unha menor superficie queimada en comparación coas zonas non protexidas. Esta redución atribúese tanto á baixa inflamabilidade natural destes bosques en Europa como ás políticas máis estritas de protección e supresión de incendios. Estes enfoques de xestión conservadora facilitan a extinción dos lumes en paisaxes de alto valor ambiental e reducen a súa extensión.
Uso de maquinaria pesada e consecuencias prácticas
O emprego de maquinaria pesada sobre solos recentemente queimados e estruturalmente fráxiles incrementa a compactación, reduce a porosidade e altera os procesos hidrolóxicos naturais. Esta alteración física tradúcese nun aumento da escorrentía superficial, unha menor infiltración da auga e un incremento da erosión, especialmente en ladeiras pronunciadas como as que caracterizan amplas zonas de Manzaneda.
Existen alternativas técnicas menos agresivas, como deixar os restos de tala sobre o terreo para actuar como cuberta protectora, ou empregar maquinaria máis lixeira e minimizar os movementos de terra. Estas opcións permiten reducir os impactos sen comprometer as funcións ecolóxicas do solo nin a recuperación do ecosistema forestal.
Debate entre a saúde do monte e os intereses económicos
O discurso oficial que promove as cortas urxentes adoita xustificalas pola prevención de pragas e enfermidades forestais. Porén, a evidencia científica dispoñible indica que o risco de pragas asociado á madeira morta é xeralmente local e temporal e, por si só, non xustifica intervencións masivas que comprometan a integridade do solo e a rexeneración ecolóxica.
A controversia intensifícase cando entran en xogo factores económicos. A madeira queimada conserva valor comercial, e os ritmos de xestión poden responder tanto a intereses de aproveitamento como a supostas necesidades sanitarias do monte. Neste contexto, o debate sobre o modelo de xestión forestal tras os incendios continúa aberto.